top of page

AIAPGET Notes on Sushruta Samhita Sutrasthana 40th Adhyaya (४०. द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयाध्य)

४०. द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयाध्यायः

अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायंव्याख्यास्यामः ||१||

यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः ||२||



अथातइत्यादि| द्रव्यादीनां विज्ञानं विशिष्टज्ञानं तदधिकृत्य कृतोऽध्याय इत्यर्थः| द्रव्यमौषधमुच्यते, रसो मधुरादिकः, गुणाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णगुरुलघुपिच्छिलविशदश्लक्ष्णपरुषकठिनमृदुद्रवसान्द्रस्थिरसरस्थूलसूक्ष्माविंशतिः, वीर्यं चाष्टविधं, तद्यथा- शीतोष्णस्निग्धरूक्षविशदपिच्छिलमृदुतीक्ष्णानि, विंशतिगुणानां मध्ये एतेषामष्टानां गुणानां वीर्यमिति सञ्ज्ञा| ननु, गुणाद्वीर्याणां को भेदः? उच्यते- य एव गुणा आमलक्यांत एव हरीतक्याम्, अस्तिच वीर्ये विशेषः; तथाहि- उष्णवीर्या हरीतकी, शीतवीर्यमामलकमिति; एतेनैतदुक्तं भवति- द्रव्यरसगुणविपाकैर्यत् कर्म कर्तुं न शक्यते तत्कर्म कुर्वन् प्रभावो वीर्यमुच्यते, तथाहि- “वीर्यं शक्तिरुत्पत्तिविशेषः, सामर्थ्यं प्रभाव इत्यनर्थान्तरम्”| यद्द्रव्यंपरिणामकाले स्वाभाविकं रसं परित्यज्य रसान्तरं भजते तत्र ‘विपाक’ इति सञ्ज्ञा||१-२||


केचिदाचार्या [१] ब्रुवते- द्रव्यंप्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलुद्रव्यंव्यवस्थितंनरसादयः, यथा [२] आमेफलेयेरसादयस्तेपक्वेनसन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हिद्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, सएवसम्पन्नरसगन्धोव्यापन्नरसगन्धो [३] वाभवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथाहिपार्थिवंद्रव्यमन्यभावंनगच्छत्येवंशेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यतेद्रव्यं नरसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्यसङ्क्षुद्यविपचेत्’ इत्येवमादिषुनरसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हिद्रव्यंप्रधानमुपदेशेयोगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौच’ इत्यादौ नरसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्चरसादीनां, रसादयोहिद्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापिव्याधयःसाध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यंप्रधानं, नरसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् |

द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||



तत्रप्रत्येकं द्रव्यादिप्राधान्यमेकीयमतेनप्रतिपादयिष्यन् द्रव्यप्राधान्यं प्रथमं सकारणं प्रतिपादयन्नाह- केचिदित्यादि| व्यवस्थितत्वादिति| द्रव्यं हि व्यवतिष्ठते नरसादयः, यथा- आम्रफलमेकमेव प्रथमं कषायाम्लं पश्चादम्लं ततो मधुरमपि भवति, न तु तदेवाम्रफलमाम्रातकंकोशाम्रं वा भवति| द्रव्यप्राधान्येद्वितीयं हेतुमाह- नित्यत्वादित्यादि|- नित्यत्वात् कियत्कालावस्थितत्वादित्यर्थः| अनित्या गुणा इति विनाशिन इत्यर्थः| कल्केत्यादि आदिग्रहणात् स्वरसशृतशीतफाण्टानामपि ग्रहणम्| स एव कल्कादिप्रविभागएव| सम्पन्नरसगन्धो वा भवतीति संयुक्तरसःसंयुक्तगन्धो वा भवतीत्यर्थः| एतेनैतदुक्तंभवति- कल्काद्यवस्थास्वपि द्रव्यं तदेव नान्यतरद्द्रव्यं, रसगन्धौ त्वन्यौ संयुक्तौ भवत इति गुणादनित्यात् [४] द्रव्यं नित्यम्| अन्ये कल्कादिस्थाने ‘कालादिप्रविभागात्’ इतिपठन्ति| तेषां मते आदिग्रहणाज्जलवातदेशसोमसूर्यागृह्यन्ते| तद्यथा- ‘ता एवौषधयो ग्रीष्मेनिःसारा रूक्षा’ (सू. अ.६) इत्यादि| द्रव्यप्राधान्ये तृतीयं हेतुं दर्शयन्नाह- स्वजात्यवस्थानाच्चेति|- स्वस्यां पार्थिवादिजाताववस्थितत्वादित्यर्थः| अन्यभावं न गच्छति आप्यादिजातिंन गच्छति| चतुर्थं कारणं दर्शयन्नाह- पञ्चेत्यादि| पञ्चभिरिन्द्रियैर्द्रव्यं गृह्यते, द्रव्ये गृहीते तदाश्रया गुणा गृहीता भवन्ति; गुणाश्च शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः| द्रव्ये शब्दोऽप्यस्ति; यथा- पार्थिवद्रव्ये कटकटाशब्दः, आप्ये खलखलाशब्दः, तैजसे तटतटाशब्द इत्यादिकः| वायव्यद्रव्यमाकाशद्रव्यं चानुमानग्राह्यममूर्तत्वात्| न रसादय इति रसगुणवीर्यविपाकास्तु न पञ्चेन्द्रियग्राह्या इत्यर्थः| पञ्चमंहेतुं दर्शयन्नाह- आश्रयत्वादित्यादि| आश्रय इदं द्रव्यं रसादीनाम्| षष्ठं हेतुं दर्शयन्नाह- आरम्भेत्यादि| आरम्भसामर्थ्यात् उपक्रमसामर्थ्यादित्यर्थः| सङ्क्षुद्य चूर्णयित्वेत्यर्थः| सप्तमं हेतुं दर्शयन्नाह- शास्त्रेत्यादि| अष्टमं हेतुं दर्शयन्नाह- क्रमेत्यादि| तरुणे तरुणा इति अभिनवे अभिनवा इत्यर्थः| नवमं हेतुमाह- एकदेशेत्यादि| द्रव्यप्राधान्यमभिधाय द्रव्यलक्षणमाह- द्रव्यलक्षणमित्यादि| क्रियागुणवदिति क्रियागुणवद्द्रव्यमित्यर्थः; क्रिया कर्म, गुणा उक्ता विंशतिः| समवायिकारणमपि द्रव्यमेव; यथा- पटे तन्तवः, घटे मृत्पिण्ड इत्यादि; न च क्रियायांक्रिया समवेता, न गुणेषु गुणाश्चसमवेता इति||३||


नेत्याहुरन्ये [५] , रसास्तुप्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हिशास्त्रमुच्यते; शास्त्रेहिरसाअधिकृताः, यथा- रसायत्त आहारइति, तस्मिंस्तुप्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्तेहिरसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातंशमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयतेद्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थंमधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाःप्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा |

रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||



रसप्राधान्येएकीयं दर्शनं निर्दिशन्नाह- नेत्यादि| नेत्याहुरन्ये द्रव्यप्राधान्यमन्ये न ब्रुवत इत्यर्थः| तस्मिंस्तु प्राणा इति आहारे सति प्राणा इत्यर्थः| रसप्राधान्ये द्वितीयं हेतुमाह- उपदेशादित्यादि| अत्रैव तृतीयं हेतुमाह- अनुमानादित्यादि| चतुर्थं हेतुमाह- ऋषिवचनादित्यादि| इज्यार्थं यागार्थं; मधुरमाहरेदिति मधुररसमाहरेत् आनयेत्, न तु द्रव्यमानयेदिति| गुणस्यापि किमिति न प्राधान्यं साधितमित्याशङ्क्याह- रसेष्वित्यादि| अत्रादिशब्दो लुप्तो द्रष्टव्यः; एतेनैतदुक्तं भवति- रसादिप्राधान्येनैव साधितेन गुणप्रधान्यं साधितं भवति| यथा द्रव्यलक्षणमुक्तं तथा रसस्यापि किमिति नोक्तमित्याह- रसलक्षणमित्यादि| अन्यत्र रसविज्ञानीये||४||


नेत्याहुरन्ये [६] , वीर्यंप्रधानमिति |

कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः |

इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति |

तच्च वीर्यंद्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः |

केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं [७] पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति |

एतानि वीर्याणिस्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति |

यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथाकुलत्थःकषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तंशमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तंवर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकंमूलकंश्लेष्माणंवर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लंकपित्थंश्लेष्माणांशमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरंक्षौद्रंच; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||



अपरेषांवीर्यवादिनां मतं निर्दिशन्नाह- नेत्याहुरन्ये इत्यादि|- ईदृशमन्ये न ब्रुवन्ति| तद्वशेनेतिवीर्यवशेन| कानि पुनस्तान्यौषधकर्माणीत्याह- इहौषधेत्यादि|- संशोधनं व्रणादीनां; संशमनमिति वमनविरेचनादिकं विना तत्स्थमेव शमयति संशमनं, संशमनभेदा एव साङ्ग्रहिकादयः; पीडनमिति शाल्मलीत्वगादीनांव्रणे कर्मविशेषः; लेखनं पत्तलीकरणं; बृंहणं शरीरवृद्धिकरं; रसायनं वयःस्थापनादिकरणं; वाजीकरणं वाजिवद्येनाप्रतिहतः स्त्रियं याति, अन्ये तु वाजिशब्देन शुक्रमुच्यते, ततोऽवाजिनो वाजिनः क्रियन्ते येनेति वाजीकरणं, शुक्रोत्पादकमित्याहुः; श्वयथुकरविलयनेति करविलयनशब्दौ श्वयथुशब्देन सह प्रत्येकं सम्बध्येते, ‘श्वयथुहरविलयन’ इत्येकेपठन्ति; दहनं क्षारादिना; दारणं गृध्रपुरीषादिना; मादनं मत्तताकरणम्, एतच्च मदिरादीनां कर्म; प्राणघ्नत्वं विषादेः; विषप्रशमनत्वमगदादीनां; विषप्रशमनादीनीत्यत्रादिशब्देनव्रणरोपणरोमसञ्जननादयोगृह्यन्ते| स्वबलगुणोत्कर्षादिति स्वबलोत्कर्षात् स्वगुणोत्कर्षाच्चेत्यर्थः| आत्मकर्म कुर्वन्ति वातादिदोषशमनं कोपनं वा कुर्वन्ति| अभिभूयनिराकरणं कृत्वेत्यर्थः| स्नेहभावाच्चेत्यत्रापि वातं शमयतीति योज्यम्| मधुरश्चेक्षुरस इत्यादि न केवलं वातंशमयतीति वीर्यं रसमभिभूय प्रकोपयत्यपि वातमित्यर्थः| कटुका पिप्पलीत्यादि अत्रार्द्रा पिप्पली यदि गृह्यते तदा तस्याः स्वादुशीतत्वात् कटुकेति विशेषणं युक्तं न स्यात्, अथशुष्का तदा तस्याः कटूष्णत्वात् पित्तं हन्तीति विशेषणमयुक्तं भवेत्; सत्यं, ‘तेषु गुर्वी स्वादुशीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा’ इत्यत्र पाठे शीता चेति चकारो द्रष्टव्यः, तेन न केवलं शीताकटुका चेत्यर्थः, ततो नार्द्रपक्षे दोषः; शुष्कपक्षे तु ‘शुष्का कफानिलघ्नी सा वृष्या पित्ताविरोधिनी’ इत्यत्रपित्तेन सहेषद्विरोधिनीति व्याख्यानान्न दोषः; केषाञ्चिन्मते ‘पित्तप्रकोपणी’ इतिपाठः, तेषां मते पित्तशमनीयत्वं पिप्पल्या वीर्यवादिनां मतं, न पुनः सत्यमेषापित्तं शमयति; यदि वा आर्द्रा पित्तप्रशमनीशुष्का प्रकोपणीति| अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं चैत्यत्रापि मृदुशीतवीर्यत्वात् पित्तं शमयतीति योज्यम्| तिक्ता काकमाचीत्यादि पित्तं वर्धयति केवलं न [८] तुप्रकोपयति, तस्यास्त्रिदोषघ्नीत्वात्| अन्ये चात्रैवं वदन्ति- वीर्यवादी एवमुष्णवीर्यां काकमाचीं मन्यते, आचार्यस्तु नात्युष्णशीताम्, अत एव त्रिदोषघ्नीत्वंकाकमाच्या इति| मधुरा मत्स्याश्चेत्यत्रापि पित्तं वर्धयन्तीति योज्यम्| मूलकं बृहन्मूलकं ; न पुनर्बालकं, त्रिदोषघ्नत्वात्||५||


भवन्ति चात्र-

ये रसावातशमनाभवन्तियदितेषुवै |

रौक्ष्यलाघवशैत्यानि नतेहन्युःसमीरणम् ||६||

ये रसाःपित्तशमनाभवन्तियदितेषुवै |

तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव नतेतत्कर्मकारिणः ||७||

ये रसाःश्लेष्मशमनाभवन्तियदितेषुवै |

स्नेहगौरवशैत्यानि नतेतत्कर्मकारिणः ||८||

तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||



द्रव्याश्रितंवीर्यकर्माभिधाय रसाश्रितं वीर्यकर्माह- भवन्ति चात्रेत्यादि| ये रसा वातशमनामधुराम्ललवणाः, ये रसाः पित्तशमनामधुरतिक्तकषायाः, ये रसाः श्लेष्मशमनाःकटुतिक्तकषायाः||६-९||


नेत्याहुरन्ये [९] , विपाकःप्रधानमिति |

कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इहसर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानिसम्यङ्मिथ्याविपक्वानिगुणंदोषंवाजनयन्ति |

तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति |

केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति |

तत्तु नसम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लोविपाकोनास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवंलवणोऽप्यन्यःपाकोभविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति |

मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवंसर्वेषामितिकेचिदाहुः; दृष्टान्तंचोपदिशन्ति- यथातावत्क्षीरमुखागतंपच्यमानंमधुरमेवस्यात्तथाशालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपिनपरित्यजन्तितद्वदिति |

केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति |

एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्तएषः |

आगमे हिद्विविधएवपाकोमधुरः कटुकश्च |

तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्योलघुरिति |

तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानांद्वैविध्यंभवतिगुणसाधर्म्याद्गुरुतालघुताच; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणिलघूनि; तस्माद्द्विविध एवपाकइति ||१०||



अपरंविपाकवादिमतं निर्दिशन्नाह- नेत्याहुरित्यादि| नेत्याहुरन्ये वीर्यं प्रधानमिति केचिन्न ब्रुवते| तर्हि किं प्रधानं? विपाकः प्रधानमिति, विशिष्टः पाको विपाकः| सर्वद्रव्याण्यभ्यवहृतानीतिइह सर्वशब्दो वामनीयद्रव्याणि वर्जयित्वा ज्ञेयः| गुणं दोषं वा जनयन्ति गुणंसम्यग्विपक्वानि, दोषं मिथ्याविपक्वानि| प्रतिरसं पाक इति रसं रसं प्रति पाक उत्पद्यत इत्यर्थः| तत्तु न सम्यक्, त्रैविध्यंन सम्यगित्यर्थः| कथं पुनस्त्रैविध्यं न सम्यगित्याह- भूतगुणादित्यादि| एतेन त्रैविध्यं निरस्तम्| प्रतिरसं पाक इति पूर्वोक्तं स्थापयन्नाह- मधुरो मधुरस्येत्यादि| अम्लो अम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुरिति पदच्छेदः| दृष्टान्तं चोपदिशन्तीति प्रतिरसपाके इत्यर्थः| उखागतं स्थालीगतम्| प्रकीर्णा इति भूमौ निक्षिप्ताः फलितपर्यन्ता इत्यर्थः| तद्वदिति एवं रसा अपि जठराग्निपक्वाः स्वं रूपं मधुरादिकं न त्यजन्ति| तस्मादित्यादि|- तस्मात् केचित् प्रतिरसं पाकः, केचित्त्रिविधः, अन्येऽबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति मतानामनियतत्वम्; तस्मादसिद्धान्त एष अनागम एषइत्यर्थः| स्वमतमिदानीं दर्शयन्नाह- आगमे इत्यादि| आगमे शास्त्रे| अन्ये ‘आगमस्त्विह’ इतिपठन्ति; तत्र तुशब्दोऽप्यर्थः, अथवा विशेषार्थस्तुशब्दः, तेन प्रत्यक्षादिप्रमाणाविरुद्धोऽपिशिष्टागम इत्यर्थः; अथवा, आगमशब्दोऽयं सिद्धान्तवचनः, तेन सिद्धान्तः पुनरिहेत्यर्थः| पृथिव्यप्तेज इत्यादि| पृथिव्यादीनां गुणसाधर्म्याद् गुणसमानतया द्वैविध्यं भवतीत्यर्थः| गुणमेवाह- गुरुता लघुता चेति||१०||


भवन्ति चात्र-

द्रव्येषु पच्यमानेषुयेष्वम्बुपृथिवीगुणाः |

निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११||

तेजोऽनिलाकाशगुणाःपच्यमानेषुयेषुतु |

निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकःकटुक उच्यते ||१२||



भवन्तिचात्रेत्यादि| निर्वर्तन्तेऽधिका इति जायन्ते उत्कटा इत्यर्थः||११-१२||


पृथक्त्वदर्शिनामेष [१०] वादिनांवादसङ्ग्रहः |

चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र [११] विपश्चितः ||१३||



एवंद्रव्यरसवीर्यविपाकवादिनांसविवादहेतूनि मतानि निर्दिश्य स्वमतं द्रव्यादिसामग्र्यलक्षणं निर्दिशन्नाह- पृथक्त्वदर्शिनामित्यादि| पृथक्त्वदर्शिनां भेददर्शिनाम्, एष वादसङ्ग्रह इतियोज्यम्| वादसङ्ग्रहश्च द्रव्यं प्रधानं, रसाः प्रधानमित्यादिकः| स्वमतमाह- चतुर्णामित्यादि| चतुर्णां रसगुणवीर्यविपाकानाम्| अपिशब्दः समुच्चये| न केवलमेकस्य द्वयोस्त्रयाणांवा, चतुर्णामपीत्यर्थः| सामग्र्यं समुदायत्वम्| इच्छन्ति मन्यन्ते| अत्र द्रव्ये| विपश्चितः पण्डिताः||१३||


तद्द्रव्यमात्मना [१२] किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येणसेवितम् |

किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४|| Ref.



ननु, तर्हि द्रव्यमेव क्रियाकारि न रसादय इत्याशङ्क्याह- तदित्यादि|| आत्मना स्वयमेव, द्रव्यमात्मना कृत्वा किञ्चिद्दोषं हन्ति करोति वा, किञ्चिद्द्रव्यमेव वीर्येण कृत्वा हन्ति करोति वा, किञ्चिद्धन्ति करोति वा रसविपाकाभ्यां कृत्वा, सर्वत्र द्रव्यं हनने करणे च कर्तृकारकं; तत्रद्रव्यमात्मना पार्थिवाप्यतैजसवायव्याकाशीयस्वरूपेण दोषं हन्ति, यथा- खदिरः कुष्ठं, दोषशब्दोऽत्र व्याधावपि वर्तते; वीर्येण द्विविधेनाष्टविधेन वा सेवितं द्रव्यंदोषं हन्ति, तच्च महत्पञ्चमूलादिकमेतस्मिन्नध्यायेकथितमेव; रसेन कृत्वा द्रव्यं दोषं हन्ति, यथा- तिक्ता गुडूच्युष्णवीर्याऽपि पित्तं शमयति; विपाकेनकृत्वा द्रव्यं दोषं हन्ति, यथा- शुण्ठी कटुकाऽपि वातं शमयति, मधुरविपाकत्वात्||१४||


पाको [१३] नास्तिविनावीर्याद्वीर्यंनास्तिविनारसात् |

रसो नास्तिविनाद्रव्याद्द्रव्यंश्रेष्ठतमं [१४] स्मृतम् ||१५||Ref.



रसादीनांद्रव्यकार्यत्वाद्द्रव्यस्यप्राधान्यं दर्शयन्नाह- पाक इत्यादि| श्रेष्ठतमं प्रशस्यतमम्| एतेनाश्रयो द्रव्यम्, आश्रयिणो रसादयः||१५||

No ref. of Samavayi as in ch.Su.1

जन्म [१५] तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् |

अन्योन्यापेक्षिकं जन्मयथास्याद्देहदेहिनोः ||१६||

वीर्यसञ्ज्ञा [१६] गुणायेऽष्टौतेऽपिद्रव्याश्रयाःस्मृताः |

रसेषु नभवन्त्येतेनिर्गुणास्तुगुणाःस्मृताः ||१७||

द्रव्ये [१७] द्रव्याणियस्माद्धिविपच्यन्तेनषड्रसाः |

श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||



कार्यकारणभावेऽपियथाऽग्नेर्धूमो जायते नैवं रसादयो द्रव्याज्जायन्ते किं तर्हि द्रव्यरसादीनां च सहैव जन्मेतिदर्शयन्नाह- जन्म त्वित्यादि| अन्योन्यापेक्षिकमिति अन्योन्याश्रितमेकवेलोत्पत्तिरित्यर्थः| किमिवेत्याह- अन्योन्येत्यादि| देहः शरीरं, देही आत्मा| एवं रसं द्रव्याश्रयं प्रतिपाद्य वीर्यमपि द्रव्याश्रयं प्रतिपादयन्नाह- वीर्यसञ्ज्ञा इत्यादि| अपिशब्दादन्येऽपि स्थूलसूक्ष्मादयो गुणा द्रव्याश्रया एव| निर्गुणास्तु गुणाः स्मृता इति| एते शीतादयः स्थूलसूक्ष्मादयश्चान्ये गुणाः, रसोऽपि गुणः, अतो गुणेषु गुणा न सम्भवन्ति तस्माद्द्रव्यस्यैवैतेशीतादयो गुणा इति| तथा विपाकमपि द्रव्याश्रयमेव प्रतिपादयन्नाह- द्रव्ये इत्यादि| द्रव्ये पञ्चभूतात्मकदेहे, द्रव्याणि आहारद्रव्याणि; न षड्रसाः, निरवयवत्वात्| शेषा भावा इति रसादय इत्यर्थः, तदाश्रया इति द्रव्याश्रया इत्यर्थः| अत्र पाठान्तराणि तद्व्याख्यानान्तराणि च बहूनि सन्ति, तानि विस्तरभयान्न लिखितानि||१६-१८||


अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि [१८] प्रसिद्धानिस्वभावतः |

आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||



यथोक्तभेषजानांस्वबुद्ध्या विचारनिषेधं निदर्शयन्नाह- अमीमांस्यानीत्यादि| अमीमांस्यानि न विचार्याणि, अचिन्त्यानि यान्येवाचिन्त्यानितान्येवामीमांस्यानि| कानि पुनस्तानि? खदिरतुवरकरसाञ्जनहरिद्रादीनिकुष्ठघ्नानि, न तु सर्वाणिद्रव्याणि; अन्यथा ‘वर्गमपि वर्गेणोपसृजेत्’, तथा ‘बीजेनानेन मतिमान् कुर्याद्बस्तिशतान्यपि’(चि. अ. ३८) इत्यादि विरुद्धं भवेत्| स्वभावतो जन्मतः| अन्ये तु आगमे यानिभेषजानि प्रसिद्धानि तान्यमीमांसान्यविचारणीयानि, कुतो हेतोरविचार्याणि? यतः स्वभावतोऽचिन्त्यानि तेषां स्वभावश्चिन्तयितुं न शक्यत इत्यर्थः; यथा द्रवत्वमपामुष्णत्वमग्नेरित्यादि| कथं पुनस्तानि प्रयोज्यानीत्याह- आगमेनोपयोज्यानि; आगमेनैवैकेनोपयोगः कार्य इत्यर्थः||१९||


प्रत्यक्षलक्षणफलाः [१९] प्रसिद्धाश्चस्वभावतः |

नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०||

सहस्रेणापि हेतूनांनाम्बष्ठादिर्विरचयेत् |

तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||



ननु, अनुमानविरुद्धानि कथमागमैकप्रयोज्यानीत्याशङ्क्य, आगमस्य प्रत्यक्षफलत्वेन बलीयस्त्वं दर्शयन्नाह- प्रत्यक्षेत्यादि| प्रत्यक्षलक्षणफला हिताहितभेदेन| कुतः पुनर्हेतुभिर्न परीक्षणीयं भेषजं प्रसिद्धलक्षणफलमित्याह- सहस्रेणेत्यादि||२०-२१||


इति सुश्रुतसंहितायांसूत्रस्थानेद्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयोनामचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||



इतिश्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां सूत्रस्थाने चत्वारिंशोऽध्यायः||४०||


१. ‘द्रव्यादीनां प्रत्येकं प्राधान्यमेकीयमतेन दर्शयितुं द्रव्यस्य प्राधान्ये प्रथमं सहेतुकमेकीयमतमाह- केचिदित्यादि| एतच्चैकीयमतोपदर्शनं सम्यग्द्रव्यादिस्वभावज्ञानार्थम्, अभिनिविष्टो हि वादी स्वपक्षसाधनार्थंस्वरूपं प्राधान्यख्यापकं दर्शयति, तेन चान्ते वक्ष्यमाणाचार्यसिद्धान्तसहितेनसम्यगर्थप्रतीतिर्भवति| व्यवस्थितत्वादिति अवस्थाभेदेन रसादिभेदेऽपि द्रव्यस्य व्यवस्थितत्वात्| यथा- आम्रफलं प्रथमं कषायाम्लं, मध्येऽम्लं, ततो मधुरम्, एवं रसाव्यवस्थानेऽपि द्रव्यमात्ररूपतया व्यवस्थितत्वम्| नित्यत्वाच्चेति नित्यत्वं रसादिनाशेऽप्यवस्थितत्वमिह ज्ञेयं, व्यवस्थितत्वं तु रसान्यथात्वे तद्रूपतयाव्यवस्थितत्वमिति भेदः| कालादीत्यत्रादिशब्देन जलवातादयो गृह्यन्ते| स्वजात्यवस्थानादिति परिणामेऽपि द्रव्यं स्वजाताववतिष्ठते न जात्यन्तरं भवति, पार्थिवं तु पार्थिवमेव यदाप्यंतदाप्यमेवेत्यादिस्वजात्यपरित्यागः| रसस्तु क्षीरमधुरत्वं परित्यज्याम्लतां यातीत्यनुसरणीयं, जातिश्चेह पार्थिवत्वादिरूपा व्यवस्थिताऽभिप्रेता, तेन क्षीरस्य दधित्वं गुडस्य शर्करात्वमित्यादिजातिभेदो नोद्भवनीयः| पञ्चेन्द्रियग्रहणादित्यत्रपञ्चभिरिन्द्रियैर्द्रव्यंगृह्यते इति चक्षुषा स्पर्शनेन तावद्द्रव्यग्रहणमविवादसिद्धमेव| घ्राणरसनाश्रोत्राणामपिसुरभि चन्दनं, मधुरः कोषकारः, तथा सुस्वरा वीणेत्यादि सामानाधिकरण्यज्ञानेन द्रव्यग्रहणं प्रति स्फुटतरव्यापाराद् द्रव्यग्राहकत्वं ज्ञेयम्| आश्रयत्वाच्चेति रसादीनां द्रव्यमाश्रयः, तेनाश्रिता रसादयः परतन्त्रत्वादप्रधानाः, आश्रयस्तु प्रधानमित्यर्थः| कस्माद्रसादीनामेकदेशेन व्याधयो न साध्यन्त इत्याह- निरवयवत्वादिति| क्रियावद्गुणवत् समवायिकारणं द्रव्यमिति क्रिया कर्म, गुणा रसादयः, समवायिकारणं स्वसमवेतकार्यजनकम्| एते क्रियादयो रसादौ व्यावृता इतीहोक्ताः| सर्वद्रव्यव्यापकविजातीयव्यावृत्तंतु लक्षणमिह- क्रियागुणवत्त्वमेव| एतदेव हि क्रियागुणयोर्यथाक्रमं द्रव्यं व्याप्यक्रिया द्रव्ये विद्यते, गुणाः समवयन्तीति| विद्यते इति सत्तामात्रं व्याप्तिः, समवयन्तीति व्याप्य द्रव्यमवतिष्ठन्ते, नहि निर्गुणं द्रव्यं किञ्चिदस्तीति’ इतिचक्रः|

२. ‘तथाहि’ इतिपा.|

३. ‘व्यापन्नरसगन्ध’ इतिपाठो हस्तलिखितपुस्तके नोपलभ्यते, डल्हणेनापि न व्याख्यातः| ‘यथा- कालादिप्रविभागात्तदेवसम्पन्नरसगन्धं व्यापन्नरसगन्धं वा भवति’ इति चक्रसम्मतः पाठः|

४. ‘गुणा अनित्याः’ इति पा.|

५. ‘द्रव्यादपि रसप्राधान्यं दर्शयितुं द्रव्यप्राधान्यं निषेधयति- नेत्याहुरन्ये इति| एते द्रव्यप्राधान्यख्यापका हेतवो वक्तव्यरसप्राधान्यहेत्वपेक्षयाअप्रयोजका इत्यभिमानो रसवादिनो ज्ञेयः| एवं वीर्यवादिनस्तथा विपाकवादिनश्च ‘नेत्याहुरन्ये’ इतिवचनमनया दिशा व्याख्येयम्| रसप्राधान्ये आगमादिति हेतुः आगम एव कण्ठरवेण रसस्यप्राधान्यं कथयतीत्याहुः| उपदेशादिति तु रसेन द्रव्यादिसमुदायकार्योपदेशादित्यर्थभेदोनेयः| ऋषिवचनमिह वेदः| ऋषय आप्ताः| तद्वचनता च वेदस्य ऋषिभिःप्रथममुदाहरणात्, न तु ऋषिकार्यतया| किंवा न्यायमते महेश्वररूपर्षिवचनता वेदस्य ज्ञेया| द्रव्यादिप्राधान्यविचारे कस्माद्गुण नोद्भाविता इत्याह- रसेषु तु गुणसञ्ज्ञेति| रसेष्वित्युपलक्षणं, तेन वीर्यविपाकयोरपि गुणसञ्ज्ञेति बोद्धव्यं, तेन रसादिप्राधान्यव्युत्पादनेनगुणविशेषप्राधान्यं लभ्यत इत्यर्थः|’ इति चक्रः|

६. ‘वीर्यप्राधान्यवादिमतमाह- नेत्याहुरन्ये इत्यादि| प्राधान्यादिति प्रधानधर्मयोगात्, प्रधानधर्मश्च वीर्यवशेनौषधानां कार्यनिष्पादकत्वम्| अत्र वीर्यशब्देन द्रव्यस्य द्विविधाऽपि चिन्त्या अचिन्त्या च शक्तिरुच्यते| तत्राचिन्त्याशक्तिर्या तन्त्रान्तरे प्रभाव इत्युच्यते सा ग्राह्या, तस्यैवच वीर्यस्य प्रभावाख्यस्य स्वतन्त्रे ‘तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्’ इत्यनेन ग्रहणं ज्ञेयम्| रसस्य विपाकस्य च शास्त्रे पृथङ्निर्देशान्नवीर्यव्यवहारः, परिणामसङ्ख्यादयो गुणा न शास्त्रे तथाकार्यकरा इति पृथक्त्वेन द्रव्यरसादिगणनायां गण्यन्ते| चिन्त्यायां वैद्यसम्प्रदायेन शीतोष्णलक्षणं द्विविधमष्टविधं वा उष्णशीतस्निग्धरूक्षविशदपिच्छिलमृदुतीक्ष्णरूपमुच्यते| यदा द्विविधं वीर्यं तदा स्निग्धरूक्षादीनां षण्णामपि परिणामसङ्ख्यादिवदप्राधान्यंविवक्षितं ज्ञेयम्| स्निग्धादीनामप्राधान्यविवक्षायांरसादिधर्मतयैव कार्यग्रहणं| वक्ष्यति हि- ‘मधुरो रसः स्निग्धः’ इत्यादि| अष्टविधवीर्यपक्षे तूष्णादीनां सर्वेषामेव बलवत्कार्यकर्तृविवक्षया वीर्यत्वमिति स्थितिः| सम्प्रति शास्त्रे व्यवहारसिद्धमेव वीर्यं विवेचयन्नाह- तत्तु वीर्यमित्यादि| कथमेतान्युष्णादीनि वीर्याख्यानीत्याह- एतानि खल्वित्यादि| स्वबलगुणोत्कर्षादिति बलं शक्तिः, स एव गुणःप्रशस्तत्वात्| स्वशक्तिरूपगुणोत्कर्षादुष्णादीनिरसमभिभूय स्वकार्यं कुर्वन्ति|’ इति चक्रः| ‘वीर्यं शक्तिः, सा च पृथिव्यादीनांभूतानां यः सारभागस्तदतिशयरूपा बोध्या| साच द्विविधा, चिन्त्याचिन्त्यक्रियाहेतुत्वेन| तत्र चिन्त्यक्रियाहेतुर्या द्रव्यरसादीनां स्वस्वकर्मणि स्वभावसिद्धा शक्तिः, अचिन्त्यक्रियाहेतुश्च प्रभावापरपर्याया द्रव्याणां रसाद्यननुरूपकार्यकारणशक्तिः| उक्तं च- “भूतप्रसादातिशयो द्रव्ये पाके रसे स्थितः| चिन्त्याचिन्त्यक्रियाहेतुर्वीर्यंधन्वन्तरेर्मतम्”- इति| एतेन द्रव्यरसपाकानां स्वस्वकार्यकरणसामर्थ्यं वीर्यमित्यर्थः| यत्पुनश्चरके- “वीर्यं तु क्रियते येनया क्रिया”- (च. सू. अ. २६) इत्यनेनरसादीनामपि वीर्यत्वमुक्तं, तद्धर्मधर्मिणोरभेदादेव समर्थनीयम्| न चैवं द्रव्यस्यापिवीर्यत्वप्रसङ्गः| येनेति करणे तृतीया, करणस्यैव शक्तित्वात्, द्रव्यस्य च कर्तृत्वात्| एतेनद्रव्यकर्तृके रसादिकरणके कार्ये रसादीनामपि वीर्यत्वमित्यर्थः| सुश्रुतेऽप्युक्तं- “येन कुर्वन्ति तद्वीर्यम्”- (सु. सू. अ. ४१) इति| अत्र केचित्- ननु, यदि शक्तिरेव वीर्य न तर्हि शीतोष्णादिलक्षणम्, अथ शीतोष्णादिलक्षणं न तदा शक्तिलक्षणमिति| सत्यं, परमार्थतः शक्तिरेव वीर्यं, सा पुनर्बलवत्क्रियानिर्वर्तनक्षमा रसादिनाऽयोगान्निरुपाधिरितितस्याः शीतोष्णादयो गुणा उपाधित्वेनाङ्गीकृताः, ते तु द्रव्यसमवायिनोरसादिषु पुनरुपचरितवृत्तय इति| उक्तं च- “गुणाः कर्मव्यवस्थायै द्रव्याणां रसपाकयोः| शक्तेः कर्मसु शक्ता ये निरुपाधेरुपाधयः”- इत्याहुः| यत्पुनः “मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम्| वीर्यमष्टविधं केचित् केचिद्द्विविधमास्थिताः|| शीतोष्णमिति” (च. सू. अ. २६)- इतिमतभेदेनाष्टविधं द्विविधं वा वीर्यमित्युक्तं चरकेण, तत्पारिभाषिकवीर्यपुरस्कारेण| वैद्यके हि रसविपाकप्रभावातिरिक्ते प्रभूतकार्यकारिणि गुणे वीर्यमिति सञ्ज्ञा| तेनाष्टविधवीर्यवादिमते पिच्छिलविशदादयो गुणा न रसादिविपरीतं कार्यंप्रायः कुर्वन्तीति तेषां रसाद्युपदेशेनैव ग्रहणं| मृद्वादीनामष्टानां तु रसाद्यभिभावकत्वमस्ति| सुश्रुतेऽप्युक्तम्- “एतानि खलुवीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्मकुर्वन्ति”- (सु. सू. अ. ४०) इति| शीतोष्णवीर्यवादिमतं त्वग्नीषोमीयत्वाज्जगतः शीतोष्णयोरेव प्राधान्याज्ज्ञेयम्| उक्तं च- “नानात्मकमपि द्रव्यग्नीषोमौ महाबलौ| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रमति जातुचित्”- (वा. सू. अ. ९) इति| प्रथमवादिमते शक्तिमात्रं वीर्यं, तद्योगाद्रसादीनामपि वीर्यसञ्ज्ञा| पारिभाषिकवीर्यवादिमते तु शक्तिविशेषो वीर्यं, तद्योगान्मृदुतीक्ष्णादीनामेववीर्यसञ्ज्ञा नापरेषां गुणानामिति| शास्त्रे व्यवहारस्तु पारिभाषिकवीर्यनयेनैवेति| भवन्ति चात्र- “शक्तिमात्रं तु वीर्यं स्यादितिकेचिद्बुधा विदुः| तन्मते द्रव्यरसयोः पाकस्य च गुणस्य च|| मृद्वादेः स्वक्रियोत्पादे शक्तिवीर्यमिति स्थितिः| तदुक्तं चरके- ‘वीर्यं क्रियते येन या क्रिया|| नावीर्यंकुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया’| इत्यनेन रसादीनां वीर्यत्वं तदभेदतः|| मृद्वादयो गुणा ह्यष्टौ वीर्याणीत्यूचिरे परे| यस्मात् सर्वगुणोत्कृष्टाः शक्त्युत्कर्षयुता अमी|| व्यवहारोपयुक्ताश्च नेदृशास्त्वपरे गुणाः| तस्मान्न ते वीर्यसञ्ज्ञा इतिशास्त्रविदां मतम्|| अन्ये शीतोष्णभेदेन वीर्यं द्विविधमूचिरे| अग्नीषोममयं विश्वं यत एतच्चराचरम्”- इति| प्रभावोऽचिन्त्यक्रियाहेतुवीर्यमेवेतिशक्तिविशेष एव प्रभाव इत्यभिधीयते| प्रभावसत्त्वे च चरके मानमप्युक्तम्| यथा- “रसवीर्यविपाकनां सामान्यं यत्र लक्ष्यते| विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः” (च. सू. अ. २६) इति| सामान्यमिति तुल्यता, कर्मणां पुनर्विशेषो न तुल्यतेत्यर्थः| एतेन द्रव्ययोर्द्वयोरसादिसाम्ये सत्यप्येकस्मिन् द्रव्ये जायते कार्यविशेषः, इतरत्र तु न जायते, इत्यत्र यत्कारणतया वाच्यं तदेव प्रभाव इत्यर्थः| तथा रसादिसाम्यभावेऽपि रसादिजन्यत्वेन यत्कार्यं नावधारयितुं पार्यते तदपि प्रभावकृतमेव मन्तव्यं| यथा- मण्यादीनां विषहरणादिकं कर्म” इति द्रव्यगुणसङ्ग्रहव्याख्यायांशिवदाससेनः| “वीर्यं पुनर्वदन्त्येके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु| लघुरूक्षोष्णतीक्ष्णं च तदेवं मतमष्टधा|| चरकस्त्वाह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया| नावीर्यंकुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा|| गुर्वादिष्वेववीर्याख्या तेनान्वर्थेति वर्ण्यते| समग्रगुणसारेषु शक्त्युत्कर्षविवर्तिषु|| व्यवहाराय मुख्यत्वाद्बह्वग्रग्रहणादपि| अतश्च विपरीतत्वात् सम्भवत्यपि नैव सा|| विवक्ष्यते रसाद्येषु वीर्यं गुर्वादयो ह्यतः|” इति वाग्भटः (वा. सू. अ. ९)||

७. ‘गुरु लघु’ इति हाराणचन्द्रसम्मतः पाठः| “नेह गुरुलघुशब्दावर्तनेन विशदपिच्छिलयोः पाठो न्याय्यः, शास्त्रेऽस्मिन् क्वचिदपि तयोर्वीर्यत्वेनानुपदेशादुपदेशाच्चगुरुलघुनोः| वक्ष्यति च ‘ये रसा’ इत्युपक्रम्य ‘रौक्ष्यलाघवशैत्यानिन ते हन्युः समीरणम्’ इत्यादि’ इतिहाराणचन्द्रः|

८. ‘न तु समुदितं’ इति पा.|

९. ‘इदानीं विपाकगुणा वाच्याः, अतो विपाकस्वरूपं निरूप्यते- अवस्थापाकापेक्षया विशिष्टः पाको विपाकः| विपाकशब्देनेह लक्षणया विपाकाधेय आहारस्य रसविशेषो गौरवेण लाघवेन वा युक्तोऽभिधीयते| उक्तं चवाग्भटेन- “जाठरेणाग्निना योगाद्यदुदेति रसान्तरम्| रसानां परिणामान्ते स विपाक इतिस्मृतः”- (वा. सू. अ. ९) इति| अत्र रसानां परिणामा मधुराम्लकटुरूपास्त्रयोऽवस्थापाकाःषड्रसस्यैवान्नस्यामाशयादिस्थानसम्बन्धमहिम्नाजायन्ते, ते च चरकेग्रहणीचिकित्सिते “अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षड्रसस्य प्रपाकतः” (च. चि. अ. १५) इत्यादिनोक्ताअनुसन्धेयाः, तेषामन्तेऽवसाने पुनर्जाठराग्निसंयोगे सति यद्रसान्तरं रसविशेष उदेति स विपाक इत्यर्थः| चरकेण तु त्रय एवविपाका अङ्गीकृताः कट्वम्लमधुरभेदेन| अतस्तद्वचनमुपन्यस्यते- “कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा”- इति (च. सू. अ. २६)| प्रायश इति वचनात् पिप्पलीकुलत्थादीनां रसाननुगुणपाकतां दर्शयति| पाकस्तु तेजःसंयोगरूपो रसेषु न सम्भवतीति कट्वादिशब्दैस्तदाधारद्रव्याण्युच्यन्ते| एतेन यत् कैश्चिदुच्यते- “अवस्थापाकावसाने षड्रसस्यैवान्नस्य कटुरसत्वेन तदानीं तिक्तादिरसानामभावात्तेषां विपाको नोपपद्यते” इति| तदप्यपास्तं, तिक्तादिरसानामभावेऽपि तदाश्रयद्रव्यस्य विद्यमानत्वादिति| वस्तुतस्तु, अवस्थापाकत्रयेण तत्तदामाशयादिस्थानमहिम्ना मधुराम्लकटुरसा उद्भूताः परं क्रियन्ते, न तु सर्वथाप्राकृतरसाभिभवः| अन्यथाऽवस्थापाकेन प्राकृतानां मधुरादिरसानां सर्वथाऽप्राकृतत्वे तेषां कफादिजनकत्वाभिधानं निरवकाशं स्यादिति| ननु, चरके- “अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षड्रसस्य प्रपाकतः” (च. चि. अ. १५)- इत्यादिनाषण्णामेव रसानामविशेषेणावस्थापाकवशात्कफादिजनकत्वमुक्तं, ततश्चात्र रसविशेषाणामेव दोषविशेषजनकत्वमुक्तं, तथा “कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः”- (च. सू. अ. २६) इत्यादिनाच यो विपाक उक्तस्तत्सर्वं विरुध्यते, अवस्थापाकेनैव बाधितत्वादिति| नैवं, नह्यवस्थापाकोऽयं रसस्वभावं निष्ठापाकं बाधते, किञ्चावस्थायां स्वकार्यं करोति| तेन रसादयोऽपि स्वकार्यं कुर्वन्ति, अवस्थापाकोऽपि स्वीयं कार्यं करोति, यथा- मधुरतिक्ताद्यनेकरसे उपयुक्ते मधुरोऽपि स्वकार्यं करोति, तिक्तादयश्च स्वकार्यं कुर्वन्ति| अयं तु विशेषो- यदिमधुराख्यस्यावस्थापाकस्यमधुरादयः श्लेष्मजनका रसा अनुगुणा भवन्ति, तदा स बहुश्लेष्माणं जनयति, यदा तु विपरीतकटुकादिपरिगृहीतो भवति, तदा स्तोकमात्रं कफं जनयति| एवं पित्तजनकावस्थापाकेऽपि वाच्यम्| “कटुतिक्तकषायाणां” (च. सू. अ. २६) इत्यादिनोक्तश्चनिष्ठापाको रसमलविवेकसमकालो, भिन्नकाल एवावस्थापाकैः सममिति न विरोधः| सच भिन्नकालोऽप्यवस्थापाकजन्यदोषानुगुणतयाअननुगुणतया वाऽवस्थापाकाहितदोषाणां वर्धनं क्षपणं वा करोतीति निष्ठापाकाभिधानंशास्त्रे प्रयोजनवदेव| अन्ये त्वाहुः- यत्- नान्नस्याग्निसंयोगान्मधुराद्यवस्थितंभवति, किन्तु कफादिस्थानेषु मनुष्याणां स्वभावादेव मधुरादयो रसास्तिष्ठन्ति, ते चान्नं स्वस्वभावंनीत्वा कफादीन् जनयन्ति| उक्तं हि तन्त्रान्तरे- “मधुरोहृदयादूर्ध्वं रसः कोष्ठे व्यवस्थितः| ततः संवर्धते श्लेष्मा शरीरबलवर्धनः|| नाभिहृदयमध्ये हि रसस्त्वम्लो व्यवस्थितः| स्वभावेन मनुष्याणां तत्र पित्तं विवर्धते|| अधो नाभ्यास्तु खल्वेकः कटुकोऽवस्थितो रसः| प्रायः श्रेष्ठतमस्तत्र प्राणिनां वर्धतेऽनिलः|| तस्माद्विपाकस्त्रिविधो रसानां नात्र संशयः” इति| एतच्च तन्त्रान्तरं श्लेष्मपित्तगतमधुराम्लरसवायुप्राभाविककटुरसाभिप्रायेणवर्णनीयम्| ते च कफादिगतारसा अस्माकमप्यग्न्याशयपाकसहकारितयाऽनुमताएव, तस्माद्यथोक्त एवार्थो न्याय्य इति| अयं च विपाकाधेयो (रसो) न रसनेन्द्रियग्राह्यः, किन्तु तत्तत्कार्येणैवोन्नीयते| यथा- कटुरसाया उष्णवीर्याया अपि शुण्ठ्या वृष्यत्वेन मधुरः पाकोऽनुमीयते, तथा लवणस्य सृष्टविण्मूत्रत्वेन मधुरः पाक उन्नीयते, तथा तिक्तकषाययोर्बद्धविण्मूत्रतयाकटुपाक उन्नीयत इति| ननु, लवणस्य मधुरपाकित्वे पित्तरक्तादिकर्तृत्वमनुपपन्नं, तथा तिक्तकषाययोः कटुपाकित्वे च पित्तहन्तृत्वमनुपपन्नम्| नैवं, सत्यपि लवणस्य मधुरपाकित्वे तत्र लवणे उष्णवीर्यं यदस्ति तेन तस्य पित्तरक्तादिकारकत्वं, विपाकस्तु तत्र पित्तरक्तकरणलक्षणे कार्ये बाधितोऽपि सृष्टविण्मूत्रादिलक्षणे लक्ष्यत एव, तथा तिक्तकषाययोरपि कटुविपाको बलवता शीतवीर्येण बाधितत्वान्न पित्तजनकः, बद्धविण्मूत्रतया तु लक्ष्यत एव| एतेन यदुच्यते- लवणादिषु विपाको यदि रसवीर्याभ्यां बाधितः स्वकार्यकरो न स्यात्, तत्किं तेनोपदिष्टेनेति, तन्निरस्तं भवति| यतोऽस्त्येव सृष्टविण्मूत्रतादि तत्कार्यमिति| न च त्रयएव विपाकाः कथं भवन्ति, तिक्तादयोऽपि कुतो न स्युरिति वाच्यं| भूतस्वभावस्यापर्यनुयोज्यत्वात्| ननु, यत्र रसविपरीतः पाको यथा- लवणस्य मधुरः, तिक्तकषाययोश्च कटुः, स उच्यतां| यस्तुसमानगुणो मधुरस्य मधुरः, अम्लस्याम्लः, कटुकस्य कटुकः, तत्कथनेन किं प्रयोजनं| यतो रसगुणैरेव तत्र विपाकगुणोऽपि ज्ञास्यते| नैवं, लवणादिवद्विसदृशरसान्तरोत्पादशङ्कानिरासार्थमपितत्रानुगुणोऽपि विपाको वक्तव्य एव| तथा यत्र समानगुणो विपाकस्तत्र बलवत्कार्यं भवति, विपर्यये तु दुर्बलमिति ज्ञेयम्| सुश्रुतेन द्विविध एव विपाकोऽङ्गीकृतो मधुरः कटुकश्चेति, द्वैविध्ये च भूतानां गुरुलाघवेनद्वैविध्यमेव हेतुः| यदुक्तं तेनैव- “तत्र, पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानांद्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद् गुरुता लघुता च| तत्र पृथिव्यापश्चगुर्व्यः, शेषाणि लघूनि| तस्माद्द्विविध एव विपाको भवति”- इति (सु. सू. अ. ४०)| अत्रापिसुश्रुतमते यद्यप्यम्ललवणौ मधुरविपाकौ तथाऽपि तयोर्वातहरत्वे सृष्टविण्मूत्रतायां च मधुरकार्यकरत्वं न पुनःपित्तहरत्वे, तथा तिक्तकषाययोः कटुविपाकयोरपि वातकर्तृत्वे बद्धविण्मूत्रतायां च कटुकार्यकरत्वं नपुनः पित्तकर्तृत्वे, अचिन्त्यत्वात् प्रभावस्य| ननु, “पञ्चभूतात्मके देहे आहारः पाञ्चभौतिकः| विपक्वः पञ्चधा सम्यक् स्वान् गुणानभिवर्धयेत्” (सु. सू. अ. ४६)- इत्यनेनपञ्चधाऽपि विपाकस्तेनैवोक्तः, तत्कथं न विरोध इतिचेत्| नैवम्, उपाधिभेदेन विरोधाभावात्| तत्र हि भूतभेदमवलम्ब्य पञ्चधात्वं, अत्र तु लाघवगौरवरूपं भूतगुणद्वैविध्यमाश्रित्यद्वैविध्यमुक्तमिति न विरोधः| यथा- पञ्चभूतात्मकत्वेऽपि द्रव्याणां सौम्याग्नेयत्वाद्द्वैविध्यमिति| यत्पुनः सुश्रुतेनाम्लपाको न मन्यते तच्चरकमतानुयायिनोन सहन्ते, यतोऽम्लपाकतयैव व्रीहिकुलत्थादीनां पित्तकर्तृत्वमुपपद्यते, अथ मन्यसे- व्रीह्यादेरुष्णवीर्यत्वेनतत्र पित्तकर्तृत्वं? तदसत्, मधुरस्य व्रीहेस्तन्मते मधुरविपाकस्योष्णवीर्यतायामपिसत्यां न पित्तकर्तृत्वमुपपद्यते, रसविपाकाभ्यामेकस्य वीर्यस्य बाधनीयत्वात्| किञ्चाम्लपाकत्वाद् व्रीह्यादेः पित्तमम्लगुणमुत्पद्यते, यदि तूष्णवीर्यताकृतं स्यात्तदा कटुगुणभूयिष्ठं पित्तं स्यात्, दृश्यते च- व्रीहिभक्षणादम्लोद्गारादिनाऽम्लगुणभूयिष्ठतैवेति| किञ्च पृथिवीसोमगुणातिरेकान्मधुरःपाको भवति, वाय्वग्न्याकाशातिरेकाच्च कटुर्भवति- इति पक्षे यदा व्यामिश्रगुणातिरेको भवति, तदा सोमाग्न्यात्मकस्याम्लस्योत्पादःकथं प्रतिक्षेपणीयः| अथवा तन्त्रकारयोः किमनयोरनेन वचनमात्रविरोधेन कर्तव्यं| यतो यदम्लपाकं चरको ब्रूते तत् सुश्रुतेन वीर्योष्णमिति कृत्वा समाधीयते, अनेन न कश्चिद्द्रव्यगुणे विरोधः|’ इतिद्रव्यगुणसङ्ग्रहव्याख्यायांशिवदाससेनः| ‘विपाक इति पाकः पचनं द्रव्याणां स्वरूपरसयोः परा वृत्तिः| सा च स्वरूपान्तरत्वेनरसान्तरत्वेन च परिणतिः, तस्याविशेषो विपाकः|....कस्य रसस्य किं रसान्तरत्वेनोदयः परिणामः स्यादित्यत आह- ‘कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः’ इत्यादि| भुक्तानां द्रव्याणां यः कटुस्तिक्तः कषायोवा रसः स स रसःखलु जाठरेणाग्निना पच्यमानानां भुक्तानां द्रव्याणां रसाख्यधातुरूपेण परिणामे तत्पाकेन पच्यमानः सन् प्रायशः कटुर्विपाकः स्यात्| कटुश्च कटुविशेषेणाभिनिष्पन्नः संस्तत्र रसाख्ये धातौ वर्तते (एवं शेषेष्वपि व्याख्येयम्)...इत्थं च रसपाकाभिप्रायेण त्रिधा विपाकउक्तः (चरकेण)| सुश्रुते भूतगुणपाकाभिप्रायेण द्विधा विपाक उक्तो गुरुर्लघुश्चेति क्रमेण मधुरसञ्ज्ञः कटुसञ्ज्ञश्च’ इतिचरकटीकायां जल्पकल्पतरौ गङ्गाधरकविराजः| “विपाकप्राधान्यवादिमतं वीर्यवादिमतं निषेधयित्वा प्राह- नेत्याहुरन्ये इत्यादि| विपाकः प्रधानमिति प्रतिज्ञा| विपाकशब्देनेह लक्षणया अभ्यवहृतद्रव्यान्तपाकाधेय आहारस्य रसविशेषो गौरवेण लाघवेन वा युक्तोऽभिधीयते, विशिष्टो नैष्ठिकःपाको विपाक इत्यर्थः| अत्र हेतुः- सम्यङ्मिथ्याविपाकत्वादिति| अस्यार्थं व्याकरोति- सर्वद्रव्याणीत्यादि| सम्यग्विपक्वानि गुणं मिथ्याविपक्वानि दोषं जनयन्ति| सम्यक्पाकः समेनाग्निना, मिथ्यापाकस्तु हीनातिपाकरूपो यथाक्रमं मन्देन तीक्ष्णेन चाग्निना क्रियते| तत्र हीनापाके आमविकाराः, तीक्ष्णपाके च भस्मकविकारा दोषाः| समपाके तु धातुसाम्यं गुणश्च| अयं च पाको यद्यपिजठराग्न्यधीनः सर्वाहारसाधारणो नतु द्रव्याधीनो द्रव्यगुणरूपो य इहाधिकृतः ‘पिप्पल्यामधुरविपाकः, अर्घ्यं मधु कटुकम्’ इत्यादिना प्रतिपादनीयः| अयमेव पाक एतत्प्रकरणसिद्धान्ते च ‘तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्’ इत्यादौ दर्शितः| तथा ह्युभयोरपि पाकयोरग्न्याधेयान्यपाकरूपतयाएकतः प्राधान्ये साधितेऽपरत्रापि सिद्धं भवतीति ग्रन्थार्थो नेयः| किंवा सम्यक्पाको द्रव्यगुणानुगुणः पाको, यथा ‘चित्रकः कटुकः पाके’, तथा ‘क्षीरं मधुरं रसपाकयोः’ इत्यादि| अत्र हि द्रव्यगुणसदृश एकपाकः| मिथ्यापाकः द्रव्यगुणविसदृशः पाकः, यथा ‘पिप्पल्यः कटुकाः सत्यो मधुरविपाकाः’ इत्यादौ| गुणं दोषं वा जनयन्तीति सम्यक्पाकेतथा मिथ्यापाके च प्रत्येकं योजनीयम्| तेन द्रव्यगुणानुगुणो हि मधुरः पाकःसृष्टविण्मूत्रादिगुणंकफजननं दोषं च करोति, तथाद्रव्यगुणविसदृशश्च पिप्पल्याः कटुकाया मधुरः पाको यथोक्तं गुणं दोषं वा करोति| अस्मिन्व्याख्याने अभिमतव्याख्याधीनपाकप्राधान्येहेतुरुक्तो भवतीति नासङ्गतार्थत्वमस्य, यस्माद्रसं वीर्यं च तिरस्कृत्यान्त्यो विपाको गुणंदोषं वा जनयति, तेनविपाकः प्रधानमिति| सम्प्रति स्वाभिमतविपाकस्वरूपं दर्शयितुं पराभिमतविपाकान्युपन्यसति- तत्राहुरन्ये इत्यादि| प्रतिरसं पाकमेव विवृणोति- मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्येत्यादि| अत्र दृष्टान्तमाह- यथेत्यादि| प्रकीर्णा इत्युप्ताः| तेन शालियवादय उप्तप्ररूढाः फलिताश्च शालियवादिस्वरूपा एव भवन्ति, अत्रैवपक्षे मतान्तरमाह- केचित्पुनरित्यादि| अबलवन्तो रसा अल्पतया बलवतामित्युल्बणानां रसानां वशतां पराधीनतामल्पतामिति यावत्| तेन निष्ठापाकेन बलवता दुर्बलरसाभिभवान्न प्रतिनियमेन मधुरस्य मधुर एव पाकोऽम्लस्य वाऽम्लःपाक इत्यादि प्रतिनियमाभावादनवस्थितः पाक इत्यर्थः| मतान्तरं चरकस्याह- केचित्त्रिविधमित्यादि| एतच्च मधुरादिपाकत्रयं नैष्ठिकं| चरकमतं क्वचिद्रसद्वाराऽभिहितं| यथा- “कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः| अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा||” क्वचिद्द्रव्यद्वाराऽभिहितं ‘पिप्पल्यः कटुका मधुरविपाकाः’ इत्यादि| यदवस्थापाके “अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षड्रसस्य प्रपाकतः| मधुरः प्राक् कफोद्भावात् फेनभूत उदीर्यते||” इत्यादिना चरकोक्तं, तन्नैष्ठिकपाकाभावादेवेहानधिकृतम्| उक्तानि परमतानि दूषयति- तत्तु न सम्यगिति| अत्रहेतुः- भूतगुणादिति| पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानांद्वैविध्यं भवतीत्यादिना वक्तव्यगुरुलघुलक्षणद्वैविध्येनद्विविधस्यैव पाकस्योपपन्नत्वादित्यर्थः| आगमादिति ‘आगमस्त्वाह’ इत्यादिनादर्शनीयः| पित्तस्य तु विदाहावस्थायामम्लपाकता भवति तया समं पाकत्रैविध्यं येऽभिमन्यन्ते तन्मतं चतुर्थलवणपाकप्रसङ्गेन दूषयन्नाह- पित्तं हि विदग्धमित्यादि| आगमादिति यदुक्तंतद्व्याकरोति- आगमस्त्वित्यादि| आगम इह धन्वन्तरिवचनं ‘द्विविधएव पाको मधुरः कटुकश्च’ इति| मधुरकटुपाकयोर्यथाक्रमं गुरुतां लघुतां च चिकित्सोपयुक्तां दर्शयति- तयोर्मधुराख्यइत्यादि| मधुरे गौरवस्य कटौ च पाके लाघवस्योपपत्तिंदर्शयन् भूतगुणादिति हेतुं च व्याकरोति- तत्रपृथिवीत्यादि| पञ्चानां भूतानां कथं द्वैविध्यमित्याह- तद्गुणसाधर्म्यादिति| अम्लपाकतया पित्तकरत्वं यथा- ‘मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः’, ‘उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः| कुलत्थाः’ इत्यादौ, तथा विपाकगुणे “पित्तकृत्सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः” इतिचरकोक्तं, तत् सर्वं सुश्रुते उष्णवीर्यकार्यं क्वचिद्द्रव्यस्वभाव इति स्वीक्रियते| तेन प्रमेये द्रव्यगुणे चरकसुश्रुतयोर्विप्रतिपत्तिर्नास्त्येव| यत्त्वत्र वक्तव्यं ‘पञ्चभूतात्मके देहे आहारः पाञ्चभौतिकः| विपक्वः पञ्चधा सम्यक् स्वान् गुणानभिवर्धयेत्’ इति| अनेन पञ्चधापाकोऽभिहितः, स द्रव्यस्वरूपचिन्तनीयो नैतत्पाकद्वयविरोधि, यथा पञ्चभूतात्मकेऽपिद्रव्याणां सौम्याग्नेयत्वाद् द्वैविध्यं भवति| या तु चरकेअवस्थापाकाभिधाने अन्तिमपाके कटुताऽभिहिता- ‘पक्वाशयं तु प्राप्तस्य शोष्यमाणस्यवह्निना| परिपिण्डितपक्वस्य वायुः स्यात् कटुभावतः’ इत्यनेन सा वातप्रकोपमात्रे हेतुः, नानेनमधुरपाकाधेयसृष्टमूत्रपुरीषतासम्यक्शुक्रजननादिविरोधिनीतिन विरोधः’ इति चक्रः| ‘तत्राहुरन्ये- प्रतिरसं पाक इति मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्येत्यादि| यथाशालियवादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालोऽपि न परित्यजन्ति, तद्वदिति| केचित्पुनरबलवन्तो बलवतां वशमायान्ति तस्मादनवस्थितः पाक इति| केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति| तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादागमाच्चान्योऽम्लःपाको नास्ति, पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्| यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति| आगमस्त्विह द्विविध एव पाको मधुरःकटुकश्च’ इतिचक्रसम्मतः पाठः|

१०. ‘सम्प्रति द्रव्यादिप्राधान्ये एकीयमतानि दर्शयित्वा स्वमतं सिद्धान्तरूपमाह- पृथक्त्वेत्यादि| पृथक्त्वेन एकैकश्योक्तेन द्रव्यादीनामितरप्राधान्यापवादपूर्वकंप्राधान्यं द्रष्टुं शीलं येषां ते पृथक्त्वदर्शिनः| एष इत्यनन्तरोक्तः| वादसङ्ग्रहः द्रव्यमेव प्रधानमित्यादिरूपो वादपरिग्रहः| एतत्पक्षविपरीतपक्षं सर्वप्राधान्यं सिद्धान्तरूपतया दर्शयन्नेव एकैकप्राधान्यपक्षान्निषेधयन्नाह- चतुर्णामित्यादि| समग्रस्येदं सामग्र्यं मेलकमित्यर्थः| अत्रेति प्राधान्यचिन्तायाम्| विपश्चित इति प्रामाणिकाः| तेन प्रामाणिकेच्छया मेलकस्यैव प्राधान्यं फलति| सामग्र्येण चेह धर्मेण समग्रा धर्मिण एव विवक्षिताः| यत्रद्रव्यप्राधान्यं तत्र रसादीनामप्राधान्यं, यत्र रसप्राधान्यं तत्र द्रव्यादीनामप्राधान्यमित्याद्यनुसरणीयम्’ इतिचक्रः|

११. ‘सामर्थ्यं’ इतिपा.|

१२. “एतदेव स्वस्वविषये द्रव्यादिप्राधान्यमाह- तदित्यादि| तदिति तस्मात् द्रव्यादिसामग्र्यप्राधान्यात्| अत्र द्रव्यमेव पञ्चमहाभूतविकारविशेषमन्नपानभेषजरूपंपाञ्चभौतिकशरीरस्य धातुवैषम्यरूपं दोषं विकारं वा धातुसाम्यरूपं दोषविकारोपशमंसमवायिकारणतया कुर्वन् कर्तृत्वेन व्यवस्थाप्यते| तदाश्रितास्तु द्रव्यशक्तिरूपा रसवीर्यविपाका यथायोगं निमित्तकारणतां समवायिकारणतां वा भजन्तो नकर्तृतया व्यपदिश्यन्ते, द्रव्यपराधीनत्वात्| यत्तु ‘मधुराम्ललवणा वातं घ्नन्ति’ इत्यादिना रसादीनामपि कर्तृत्वं व्यपदिश्यते, तद्रसादिप्राधान्यतया न तु परमार्थतः, तेषां नित्यं द्रव्यपराधीनत्वात्| तेन द्रव्यप्रभावादेव रसादिसाध्ये कार्ये द्रव्यमेव कर्तृतयोपदिशति- द्रव्यमात्मनेत्यादि| किञ्चिद्द्रव्यमात्मना शक्त्या प्रभावाख्यया दोषं हन्ति करोति वा| दोषमिति दोषशब्देन विकारोऽपि गृह्यते| शक्तिः द्रव्यस्य स्वरूपरूपा सामान्यविशेषात्मिका न्यायदर्शनसिद्धा वा भवतु, भट्टनयसिद्धावा तदतिरिक्ता कार्यगम्या भवतु, नेह तद्विचारः प्रयोजकः| उभयथाऽपि शक्तिसिद्धेः| इयमेव शक्तिस्तन्त्रान्तरे प्रभावशब्देन, इह चाचिन्त्यशब्देन व्यवहियते| रसविपाकाभ्यामितिसमासोपदेशेन भूयसाऽपि द्रव्यादीनां कार्यकर्तृत्वं सूचितम्| अत्र दोषहरणकरणाभ्यामेव सर्वद्रव्यकार्यावरोधः| तद्द्रव्यमात्मनेत्यादिना स्वकार्ये सर्वप्राधान्येऽपि मुख्यकर्तृतया द्रव्यं प्रधानमित्युक्तम्” इतिचक्रः|

१३. ‘सम्प्रति पाकाद्यपेक्षणीयतया पाकाद्याश्रयतया च द्रव्यप्राधान्यं दर्शयन्नाह- पाकोनास्तीत्यादि| शीतवीर्यं पृथिवीजलाश्रयं मधुरं गुरुं च पाकं निष्पादयति, तथा उष्णवीर्यमग्न्याश्रयमाकाशलाघवसहितंकटुकलघुपाकं च जनयति| द्रव्यमाधारकारणमितिविपाकवीर्यरसानां सर्वेषामेवाधारकारणतया द्रव्यं प्रधानमित्युक्तं भवति| किंवा विपाकादीनां स्वस्वकार्योपदर्शनमेतत्| यथा- द्रव्योपयोगानन्तरं रसः स्वकार्यं करोति, ततो वीर्यं परिणामावस्थायां कार्यं करोति, ततोऽन्ते विपाकः| तदुक्तं चरके- “रसो निपाते द्रव्याणां विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते” इतिचक्रः|

१४. ‘श्रेष्ठमतः’ इतिपा.|

१५. ‘अथ द्रव्यं चेद्रसस्य कारणं, कारणं च नावश्यं कार्यंजनयति, तत् किं रसं विनाऽपि द्रव्यं भवतीत्याशङ्कां निराकुर्वन्नाह- जन्म त्वित्यादि| तत्र द्रव्यं कार्यद्रव्यं धान्यफलवृक्षादि| जन्मशब्देन चाभिव्यक्तिरुच्यते’ इतिचक्रः|

१६. ‘अथ पाको नास्ति विना वीर्यादित्यादिना मुख्यतया रसं द्रव्याश्रयं प्रतिपाद्य रसाश्रयतया वीर्यस्यापि द्रव्याश्रयत्वं परम्परया प्रतिपादितं, सम्प्रति रसवद्वीर्यस्यापि द्रव्याश्रयत्वं प्रतिपादयन्नाह- वीर्यसञ्ज्ञा इत्यादि| अपिशब्दात् स्थूलसूक्ष्मादयो गुणा द्रव्याश्रयत्वेन गृह्यन्ते| अथ रसाश्रयाः पूर्वममीगुणा उक्ताः, तथा रसगुणकथनेन च ‘मधुरो रसःशीतः’ इत्यादिनारसाश्रया वीर्यादयो गुणा वक्तव्याः, तत् कथमिह द्रव्या उच्यन्त इत्याह- रसेषु न भवन्तीत्यादि| एतेनपरमार्थतो रसगुणे निर्गुणत्वाद् वीर्यरूपा गुणास्तथाऽन्ये सङ्ख्यादयो न भवन्त्येव| एकाश्रयतयातूपचारात् सुखेन द्रव्यगुणप्रतीत्यर्थं गौरवतयोच्यन्ते’ इतिचक्रः|

१७. ‘विपाकस्यापि द्रव्याश्रयत्वेन द्रव्यप्राधान्यमाह- द्रव्ये द्रव्याणीत्यादि| द्रव्ये आहाररूपे, द्रव्याणि आहारगतानि पृथिव्यादीनि, पच्यन्ते न रसा इतिरसानां परतन्त्रत्वेन स्वतन्त्रपाकाविषयत्वात्, द्रव्ये त्वग्निसंयोगात् पच्यमाने पाकाज्ज्ञायमानतया रसः पच्यत इति व्यपदिश्यत इत्यर्थः| यदा ‘द्रव्यं द्रव्येण’ इति पाठस्तदा द्रव्येणेति जठराग्निना, इति विशेषः| प्रकरणव्युत्पादितं द्रव्यप्राधान्यं निगमयति- द्रव्यं श्रेष्ठतममिति| शेषा भावा रसवीर्यविपाकाः’ इतिचक्रः|

१८. ‘इदानीं द्रव्यविषये परीक्षारूपमीमांसाया दर्शितत्वादचिन्त्यद्रव्यस्वभावेऽपिमीमांसा वो माभूदित्याह- अमीमांस्यानीत्यादि| अचिन्त्यानि यानि भेषजानि यथा दन्ती चित्रकसमाऽपि विरेचयति, लोहाकर्षकमणिर्लोहमाकर्षयतीत्याद्युक्तानिआगमावधारितानि मीमांसया अपरीक्ष्याणि| कथं तर्हि तानि ज्ञातव्यानीत्याह- प्रसिद्धानि स्वभावत इति| आगमादेव परं प्रसिद्धतमा भवन्तीत्यर्थः| एतेन यानि चिन्त्यानि भेषजानि तेषां मीमांसा कर्तव्यैव’ इति चक्रः|

१९. ‘आगमस्यैवात्र बलवत्त्वं दर्शयन्नाह- प्रत्यक्षेत्यादि| प्रत्यक्षेण लक्ष्यते दृश्यते फलं यासां दन्तीविषहरमणिप्रभृतीनां ताः प्रत्यक्षलक्षणफलाः| प्रसिद्धा इत्यागमप्रसिद्धाः| स्वभावत इत्यचिन्त्यस्वरूपतो विरेचकत्वस्तम्भनत्वविषहरत्वादेः| हेतुभिरित्यागमविरुद्धैःकुहेतुभिः| आगमानुगुणैः सद्धेतुभिर्भेषजादीनि सर्वाण्येव परीक्ष्याणि| स्वागमस्यानुमानाबाधनीयत्वमेवोदाहरणेनाह- सहस्रेणेत्यादि| अत्र ‘अम्बष्ठादिर्विरेचयति पृथिवीतोयगुणयुक्तत्वात्, त्रिवृतादिवत्’ इत्यादिबहुकुहेतुभिरपि आगमबाधितैर्नाम्बष्ठादिर्विरेचयति, किन्त्वागमोक्तं सङ्ग्रहणमेव करोति’ इति चक्रः|

23 views0 comments

Recent Posts

See All

MCQs on Sushruta Samhita Sutrasthana 39th to 45th Adhyaya

1. Kaakolyadi gana is related with …………. Varga acc. to Susgruta 1. Vata Samshamana 2. Pitta Samshamana 3. Both 1 and 2 4. None 2. Koshataki is related with …………. acc. to Susgruta 1. Urdhwa bhagahara 2

Bình luận


Post: Blog2_Post
bottom of page