top of page

AIAPGET Notes on Sushruta Samhita Sutrasthana 41th Adhyaya ४१. द्रव्यविशेषविज्ञानीयाध्यायः

४१. द्रव्यविशेषविज्ञानीयाध्यायः

अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं [१] व्याख्यास्यामः ||१||

यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः ||२||



अथातइत्यादि| द्रव्यस्य विशेषो भेदः पार्थिवादिकः||१-२||


तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां [२] समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जकोभवति- इदंपार्थिवमिदमाप्यमिदंतैजसमिदंवायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||



तत्रसर्वेषामेव द्रव्याणां पञ्चभूताभिनिर्वृत्तत्वात् पृथग्द्रव्याणां पृथिव्याद्यारब्धानां परमार्थभेदो नास्तीत्युत्कर्षोपाधिभेदं दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि| समुदायात् समवायात्| द्रव्याभिनिर्वृत्तिर्द्रव्यजन्म| अभिव्यञ्जको ज्ञापकः||३||


तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं [३] गन्धबहुलमीषत्कषायं [४] प्रायशोमधुरमिति पार्थिवं; तत्स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|



तत्रप्रभूतं द्रव्याभिव्यक्तिकारणं पृथिव्यादिभूतगुणोत्कर्षं निर्दिशन्नाह- तत्र स्थूलेत्यादि| स्थूलः सूक्ष्मविपरीतः, सान्द्रस्तनुविपर्ययः, मन्दस्तीक्ष्णविपर्ययः, सरविपरीतः स्थिरः, गुरुश्चिरपाकी, कठिनो मृदुविपरीतः| पार्थिवस्य लक्षणाभिधानेन गुणवत्त्वमभिधाय क्रियावत्त्वं दर्शयन्नाह- तत्र स्थैर्येत्यादि| स्थैर्यमचलत्वं, सङ्घातः काठिन्यम्, उपचयो बृंहणम्||४(१)||


शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|



इदानीमाप्यद्रव्यमब्गुणोत्कर्षेणभिन्नं दर्शयन्नाह- शीतमित्यादि| स्तिमितमार्द्रं, जडमित्यन्ये| आप्यस्य लक्षणाभिधानेन गुणवत्त्वमभिधाय क्रियावत्त्वं दर्शयन्नाह- तत् स्नेहनेत्यादि| ह्लादनं सुखोत्पादनं, क्लेदनमार्द्रभावः, बन्धनं संहत्यापादनं, विष्यन्दनं द्रवस्रुतिः||४ (२)||


उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमितितैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|



आग्नेयद्रव्यलक्षणंतद्भूतगुणोत्कर्षेण दर्शयन्नाह- उष्णेत्यादि| तीक्ष्णं राजिकामरिचादिवत्, सूक्ष्मं स्रोतोनुसरणशीलं, विशदं पिच्छिलविपरीतम्| तस्य क्रियावत्त्वं दर्शयन्नाह- दहनेत्यादि| दहनं भस्मसात्करणं, पचनमाहारादिपाकः, दारणं व्रणादेः, तापनं शरीरादिसन्तापनं, प्रकाशनमभिव्यक्तिः, प्रभा तेजः, वर्णो गौरादिः||४(३)||


सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तंविशेषतःकषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|



वायुगुणोत्कर्षाद्वायव्यंद्रव्यविशेषं दर्शयन्नाह- सूक्ष्मेत्यादि| खरं कर्कोटकफलवत्, शिशिरं शीतं, विशदं धूलिवत्| तस्यैव कर्म दर्शयन्नाह- तद्वैशद्येत्यादि| ग्लपनमवृष्यत्वं, विचारणं मनसोऽनेकविकल्पकारणं; ‘विचरणकरम्’ इत्यन्येपठन्ति, तत्र गतिविशेषकरमित्यर्थः; ‘विधारणम्’ इत्यन्ये||४(४)||


श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||



आकाशगुणोत्कर्षेणाकाशीयंद्रव्यविशेषं दर्शयन्नाह- श्लक्ष्णेत्यादि| श्लक्ष्णं मसृणं, मृदु कोमलं, व्यवायीति समस्तदेहं व्याप्य पश्चात् पाकं गच्छति विषमद्यवत्, विविक्तं पृथग्भूतम्, अवयवद्वारेण शून्यमित्यन्ये, अव्यक्तरसं मधुरादिरसविशेषानुपलब्धेः| तस्य कर्माणि निर्दिशन्नाह- तन्मार्दवेत्यादि| शौषिर्यं छिद्रभावः ||४(५)||


अनेन [५] निदर्शनेननानौषधीभूतंजगतिकिञ्चिद्द्रव्यमस्तीतिकृत्वातंतंयुक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्यस्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि [६] भवन्ति |

तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||



इदानींसर्वस्यैव जगतः स्थावरजङ्गमाख्यस्य पाञ्चभौतिकत्वेन सर्वमौषधं क्रियागुणयोगादिभिर्दर्शयन्नाह- अनेनेत्यादि| नानौषधिभूतमिति अनौषधिभूतं द्रव्यं नास्तीति सम्बन्धः| युक्तिविशेषमिति युक्तिविशेषो योजनाविशेषस्तोयाग्निसंस्कारवासनभावनामात्राकालाद्यपेक्षः| अर्थं चेति| अर्थः प्रयोजनं नानाव्याधिनिर्घातनं, वीर्यं शक्तिः शीतोष्णादयो वाऽष्टौ शक्तिमन्तो गुणाः, गुणा गुर्वादयः, अन्ये तु वीर्यप्रधाना गुणावीर्यगुणास्ते पुनः सरत्वादयः| कार्मुकाणि कार्यकराणि| तानि द्रव्याणि यदा यस्मिन् काले, क्रियां कुर्वन्ति स कालः; कालश्चसंवत्सरात्मा ऋत्वाख्यः शीतोष्णवर्षलक्षणश्चातुरावस्थिकश्चाभिप्रेतः| यदित्यादि कर्मशब्देनात्र भेषजद्रव्यव्यापारः शोधनादिरुक्तः| येनेत्यादि| वीर्यमिति शक्तिः| यत्रेत्यादि| अधिकरणमिति पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायिलक्षणःपुरुषोऽधिकरणम्| यथेत्यादि| येन स्वरसकल्कशृतशीतफाण्टघृततैललेहमोदकोत्कारिकादिप्रकारेणकुर्वन्ति स उपायः| यदितिस्वास्थ्यमस्वास्थ्यंवा||५||


तत्र, विरेचनद्रव्याणिपृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि [७] गुरुत्वादधोगच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् [८] ;

वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हिलघू, लघुत्वाच्चतान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्;

उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्;

आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं;

साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्;

दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्;

लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणंपृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६||

भवन्ति चात्र-

भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं यातिसमीरणः |

भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोतिनिर्वृतिम् ||७||

खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेतिशरीरिणाम् |

Akasha + vayu वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८||

आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेनपित्तमुदीर्यते |

वसुधाजलजाताभ्यांबलासः परिवर्धते ||९||



तत्रेत्यादि| गुरुत्वादिति गुरुत्वलघुत्वे चेह प्रभावविशेषाधिष्ठिते त्रिवृतादिमदनफलादिद्रव्यसमवेतेग्राह्ये, न तु गुरुत्वलघुत्वमात्रे; अन्यथा मत्स्यपिष्टान्नमसूरादीनां विरेचकत्वं कपिञ्जललावादीनां च वामनीयत्वं स्यात्| अधो गच्छन्ति उपलादिवत्| अधोगुणभूयिष्ठं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठमित्यर्थः| वमनेत्यादि ऊर्ध्वमुत्तिष्ठन्तीति धूमवज्ज्वालावच्च| वमनद्रव्यमूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्अग्निवायुगुणभूयिष्ठमित्यर्थः| उभयगुणभूयिष्ठमिति विरेचनवमननिर्दिष्टभूतचतुष्टयगुणभूयिष्ठमित्यर्थः| संशमनमिति “न शोधयति यद्दोषान्समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति क्रुद्धांश्च तत् संशमनमुच्यते” इति| लेखनं कफमेदसोः| निर्वृतिः शान्तिः||६-९||


एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्येद्रव्येविनिश्चितम् |

द्विशो वाबहुशोवाऽपिज्ञात्वादोषेषु [९] चाचरेत् ||१०||



एवमित्यादि| एवमनेन प्रकारेण| एतत् पूर्वोक्तम्| द्विश इति द्वयोर्द्वयोर्दोषयोः| बहुश इति बहूनां दोषाणामित्यर्थः| दोषेषु चाचरेदिति चकाराद्रोगेष्वप्येवमाचरेदितिसमुच्चीयते||१०||


तत्र यइमेगुणावीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां [१०] तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ [११] , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः [१२] स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं [१३] वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ |

तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः [१४] गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः |

तेषां मृदुशीतोष्णाः [१५] स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखेदुःखोत्पादनात् [१६] |

गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च |

तत्र तुल्यगुणेषुभूतेषुरसवैशेष्यमुपलक्षयेत् |

तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरःस्निग्धश्चाप्य इति ||११||



तत्रेत्यादि| इमे वक्ष्यमाणाः| विपाकयोर्मधुरकटुकयोः प्रागुक्ता गुणाः| तत्रोष्णेत्यादि उष्णस्निग्धौ वीर्यसञ्ज्ञौ गुणौ| तेषामष्टानां वीर्याणां मध्ये| मुखे दुःखोत्पादनादिति अत्र चार्थो द्रष्टव्यः, तेन घ्राणदुःखोत्पादनाच्चेति द्रष्टव्यम्| स्निग्धश्चेति चाकाराद्गुरुश्च||११||


भवति चात्र-

गुणा यउक्ताद्रव्येषुशरीरेष्वपितेतथा |

स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनांद्रव्यहेतुकाः ||१२|| REF.



गुणाइत्यादि| गुणा विंशतिरधिका वा| स्थानं दोषधातुमलसाम्येनावस्थानं, वृद्धिर्दोषादेराधिक्यं, क्षयः ह्रासो दोषादीनाम्| द्रव्यहेतुकाः पाञ्चभौतिकद्रव्यहेतुकाः||१२||


इति सुश्रुतसंहितायांसूत्रस्थानेद्रव्यविशेषविज्ञानीयोनामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||



इतिश्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां सूत्रस्थाने एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः||४१||


१. ‘पूर्वाध्यायोक्तद्रव्यस्यतत्रानुक्तविशेषविज्ञानार्थं, तथा तदधिकारेण च वीर्यविपाकयोर्ज्ञानार्थं द्रव्यविशेषविज्ञानीयोऽभिधीयते| द्रव्यस्य पाञ्चभौतिककार्यद्रव्यस्य पार्थिवत्वादय इह विशेषा विवक्षिताः’ इतिचक्रः|

२. ‘सर्वकार्यद्रव्याणांपञ्चभूतारब्धत्वं दर्शयित्वा| चिकित्सोपयुक्तं पार्थिवत्वादिविशेषमाह- तत्र पृथिव्यप्तेज इत्यादि| समुदायादिति मेलकात्| पृथिवीजलादीनां च यद्यपि विरुद्धगुणत्वंतथाऽप्यदृष्टवशादेकद्रव्यरूपकार्यारम्भकंदृष्टत्वादेव भवति| यथा वातादीनामेकव्याध्यारम्भकत्वं, शुक्रशोणितयोगर्भजनकत्वं, सत्त्वरजस्तमसां वा महदाद्यारम्भकत्वम्| उत्कर्षः प्रत्येकंपृथिव्याद्युत्कर्षः| अभिव्यञ्जक इति पार्थिवत्वाद्यभिव्यञ्जकः’ इतिचक्रः|

३. हाराणचन्द्रस्तु ‘स्थूलसारसान्द्र’ इत्यादिपठति, ‘सारं स्थिरांशं पाकादिभिः क्षयापचयरहितमित्येतत्’ इतिच व्याख्यानयति|

४. ‘अत्र गुणे गन्धबहुलमिति वचनात् पृथिव्याः सांसिद्धिकेन गन्धबाहुल्येन योगं दर्शयति| एवं जलादिष्वपि सांसिद्धिकेन रसादिविशेषेण योगं दर्शयन् बहुलशब्दं करिष्यति| ईषत्कषायमिति पृथिव्यनिलयोगाज्ज्ञेयं, यद्वक्ष्यति- ‘पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषायः’ इति, प्रायशो मधुरमिति मधुरप्रधानं, पृथिव्या मधुररसकारणत्वात्’ इतिचक्रः|

५. ‘एवं तदुक्तपार्थिवादिद्रव्यस्वरूपस्यसर्वस्थावरजङ्गमस्य भेषजताप्रतिपत्तिफलं यथा भवति तदाह- अनेनेत्यादि| निदर्श्यते पार्थिवादीनां स्वरूपमनेनेति निदर्शनमागमः| तेनागमेनेति अनन्तरोक्तेन पार्थिवादिद्रव्यस्वरूपप्रतिपादकेनागमेन| नानौषधिभूतमिति प्रतिषेधद्वयेनौषधिस्वरूपमित्यर्थः| एतदौषधित्वं सर्वद्रव्याणां यथा भवति तदाह- इति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमित्यादि| युक्तिविशेषमिति योजनाप्रकारम्| स च योजनाविशेषोबाह्य आभ्यन्तरो वा शास्त्रे उक्तोवक्ष्यमाणः कालाद्यपेक्षः| अर्थमिति साध्यं| तच्च नानाव्याधिघातेन स्वस्थपालनविशेषरूपम्| स्ववीर्यगुणयुक्तानीति स्वशक्त्या प्रभावेण, गुणेन च रसवीर्यविपाकादिना युक्तानि| कर्मकराणीतकर्मणि समर्थानि| किंवा स्ववीर्ययुक्तानीति स्वकीयकार्यकरधर्मयुक्तानि, कार्यक्षमं हि द्रव्यधर्मं ‘येनकुर्वन्ति तद्वीर्यं’ इत्यनेन वक्ष्यति| गुणशब्दोऽयं धर्मवचनः| एतदेवोक्तं युक्त्यपेक्षकार्यविशेषे वीर्यगुणयुक्तस्य द्रव्यस्य कर्तृत्वं भेदेनाह- तानि यदेत्यादिना तत्फलमित्यन्तेन| येनेति प्रभावेण रसेन वीर्येण विपाकेन वा| अयं च वीर्यशब्दः पारिभाषिकवीर्यवचनोन भवति, किन्तु शक्तिमात्रवचनः| तेन प्रभावरसादयः सर्व एव स्वकार्यं कुर्वन्तोद्रव्यस्य शक्तिपर्यायरूपवीर्यवाच्या इति ज्ञेयाः| यन्निष्पादयन्तीति आरोग्यविशेषं स्वस्थानुवृत्तिविशेषं रसायनफलं वा| अत्र सर्वद्रव्यभेषजत्वकथनं विषाग्निप्रभृतीनामपि तत्साध्यं प्रति क्वचिद्विहितत्वाद्युक्तमेव| येन विषं विषहरणे उदरे च विधीयत एव| यत्तु मधुघृतादिसंयोगादिना विरुद्धं, तत् प्रत्येकं भेषजं क्वचिद्भवत्येव| संयुक्तं च वैरोधिकत्वाद्भेषजं न भवतीतिन काचित् क्षतिः| नह्यत्र सर्वथा द्रव्याणां भेषजत्वं प्रतिज्ञातं, किन्तु विवक्षितयोजनादियुक्तत्वेनेति’ इतिचक्रः|

६. ‘कर्मकराणि’ इतिपा.|

७. ‘ता’ इति पा.|

८. ‘अनुमानाल्लक्षयेदितिविरेचने यानि त्रिवृतादिद्रव्याण्युक्तानितानि पृथिव्यम्बुगुणगुरुत्वयुक्तान्यनुमानाज्ज्ञेयानि| गुरुत्वानुमानेन च गुरुत्वकार्यान्तरवातशमनाग्न्यननुगुणत्वादि ज्ञायते| यत्तु पृथिव्यम्बुगुणेन गुरुत्वादिभूयिष्ठानुमानं तन्न युज्यते, न हि यत्पृथिव्यम्बुगुणगुरुत्वभूयिष्ठंतत् सर्वं विरेचनं, तथा सति माषादीनामपि गुरुत्वाद्विरेचकत्वप्रसक्तिः| तस्माद्विरेचकत्वप्रभावसहितंगुरुत्वं विरेचकम्| प्रभावप्रतीतिश्च यतः प्रमाणादागमादन्यतो वा तत एवच विरेचकं प्रतिपन्नमिति| लघुत्वादूर्ध्वमुत्तिष्ठते इत्यत्रापि प्रभावसहितादिति ज्ञेयम्| वायुश्च यद्यपि तिर्यग्गतिस्तथाऽप्यूर्ध्वगेनाग्निनायुक्तो योगवाहित्वादूर्ध्वं गच्छतीति युक्तम्|’ इति चक्रः|

९. ‘दोषेष्विति द्रव्यगुणविपरीतगुणेषु, दोषविपरीतगुणं हि द्रव्यं भेषजमितिव्यवस्थितमेव’ इतिचक्रः| ‘दोषेऽवचारयेत्’ इतिपा.|

१०. ‘गुरुलघुमृदुतीक्ष्णा’ इतिहाराणचन्द्रसम्मतः पाठः|

११. ‘गुरुशीतौ पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठौ’ इतिहा.पा.|

१२. ‘अम्बुगुणभूयिष्ठः’ इतिहा.पा.|

१३. ‘अग्न्याकाशसमीरणगुणभूयिष्ठंलघुत्वं’ इतिहा. पा.|

१४. ‘गुरूष्णस्निग्धा वातघ्नाः, मृदुशीतौ पित्तघ्नौ, लघुतीक्ष्णरूक्षाः श्लेष्मघ्नाः’ इतिहा.पा.|

१५. ‘मृदुशीतोष्णानां स्पर्शेनापि ग्रहणं भवतीति स्पर्शग्राह्या इत्युक्ताः| येन सैन्धवगतं शीतत्वमानूपमांसगतमौष्ण्यमित्यादिन स्पर्शग्राह्यं, किन्तु कार्यानुमेयमागमप्रतिपादनीयंवा, एवमस्पर्शादिग्राह्येष्वपि तदुदाहरणमनुसरणीयम्’ इतिचक्रः|

१६. ‘तेषां शीतोष्णस्निग्धा ह्लादनपाचनस्तम्भनादिना, रूक्षगुरुलघवो विरूक्षणोपलेपलेखनादिना, तीक्ष्णो दहनपचनादिना, मृदुस्तद्विपर्यासेनानुमीयते’ इतिहा.पा.|

21 views0 comments

Recent Posts

See All

MCQs on Sushruta Samhita Sutrasthana 39th to 45th Adhyaya

1. Kaakolyadi gana is related with …………. Varga acc. to Susgruta 1. Vata Samshamana 2. Pitta Samshamana 3. Both 1 and 2 4. None 2. Koshataki is related with …………. acc. to Susgruta 1. Urdhwa bhagahara 2

Comentários


Post: Blog2_Post
bottom of page